Stilstaan bij je gevoel

Praten over emoties vormt een essentieel onderdeel van veel behandelingen in de geestelijke gezondheidszorg. Maar wat als een patiënt niet weet wat hij of zij voelt? Psycholoog en UT-promovendus Youri Derks ontwikkelt Sense-IT, een app die inzicht geeft in emoties.

“Hoe voel je je daarbij?” Het klinkt als een cliché, maar psychologen stellen die vraag niet voor niets. Weten wat je voelt is belangrijk. Het is weten wie je bent, wat je wilt en hoe je moet reageren op wat er om je heen gebeurt. Alleen niet iedereen is daar even goed in. Vooral mensen met een borderline persoonlijkheidsstoornis vinden het vaak lastig om hun emoties te herkennen. En dat kan van grote invloed zijn op hun dagelijks leven.

Overvallen door emoties
Borderline problematiek uit zich vaak in extreem gedrag. “Omdat mensen met die stoornis hun emoties pas laat opmerken, lopen deze vaak heel hoog op,” vertelt Derks, die naast zijn promotieonderzoek bij de vakgroep Psychology, Health & Technology ook behandelaar is bij Scelta, een expertisecentrum voor persoonlijkheidsproblematiek. “Op het moment dat ze zich bewust worden van wat ze voelen, zijn de emoties al zo heftig dat ze niet meer te verdragen zijn. Ze zoeken dan allerlei manieren om van dat rotgevoel af te komen, zoals overmatig drank- en drugsgebruik of zelfbeschadiging door snijden, slaan of branden. Ze overstemmen de psychische pijn met fysieke pijn; die is makkelijker te verdragen.”

De onderzoeker werkt samen met de vakgroepen Human Media Interaction en Cognitive Psychology & Ergonomics. Het team ontwikkelt een app die in combinatie met een smartwatch mensen kan helpen eerder bewust te worden van hun emoties, zodat deze hen niet meer overvallen. Het horloge is voorzien van een hartslagmeter en bewegingssensoren en registreert lichamelijk veranderingen. Derks: “Emoties zijn namelijk niet alleen psychisch, maar hebben ook een fysieke component. Dat komt doordat ze verschillende vormen van arousal (emotionele spanning) met zich meebrengen. Boosheid en angst maken je bijvoorbeeld heel actief. De hartslag versnelt en spieren spannen zich aan: het lichaam maakt zich klaar om in actie te komen. Een emotie als verdriet heeft daarentegen juist een lage arousal. Mensen kunnen niet meer en zakken soms letterlijk door hun benen.”

Cirkels en cijfers
De smartwatch geeft een trilsignaal zodra het een verandering in hartslag meet, legt Derks uit. De bewegingssensoren controleren of de verandering niet ontstaat door lichaamsbeweging, want dat is natuurlijk ook van invloed op de hartslag. Cirkeltjes of cijfers op het horlogescherm geven een toename of afname van arousal aan. Hoe meer cirkels of hoe hoger het cijfer, hoe hoger de emotionele lading. Patiënten kunnen in de app aangeven in welke situatie ze zich bevinden. “Bijvoorbeeld: ik sta nu in de supermarkt en er valt een rij flessen om. Door hen op dit soort momenten bewust stil te laten staan bij wat ze lichamelijk ervaren, hopen we dat ze eerder merken dat de emotionele spanning oploopt. Op die manier kunnen extreme reacties wellicht worden voorkomen.”

De app is een aanvulling op bestaande behandelingen. “Tijdens therapiesessies moeten patiënten vaak terughalen hoe ze zich op een bepaald moment voelden. Dat is lastig,” meent Derks. “Die vraag kun je beter beantwoorden op het moment dat je er midden in zit. Met Sense-IT kunnen ze dit bijhouden en later bespreken met hun behandelaar.”

Sense-IT is volgens de onderzoeker vooral bedoeld als een instrument om mee te oefenen. “Het is geen ‘psychische prothese’ die uitvoert wat je zelf niet kunt. Daarom richten we ons alleen op de arousal van emoties. We proberen geen app te ontwikkelen die aangeeft of iemand zich boos, blij of verdrietig voelt.”

Samenwerking
Voor de ontwikkeling van Sense-IT werkt Derks nauw samen met behandelaren en patiënten die moeite hebben met emotieherkenning. “De patiënten staan open voor het gebruik van de app, maar willen wel dat het op een discrete manier werkt, zodat anderen niet merken dat ze een seintje doorkrijgen. Vandaar de abstracte weergave in cirkels of cijfers.” Volgens Derks is het van belang om de techniek af te stemmen op de wensen en behoeften van de gebruikers. “Alleen zo kun je ervoor te zorgen dat het een effectief hulpmiddel is.”

Volgens Derks maakt de geestelijke gezondheidszorg nog te weinig gebruik van technologie. “Er zijn wel initiatieven, maar die worden vaak van bovenaf opgelegd en sluiten niet aan bij de doelgroep. Dat is jammer, want in het dagelijks leven gebruiken we steeds vaker smartphones en smartwatches. Patiënten en behandelaren zelf ook. Ik wil graag uitzoeken hoe we die nieuwe middelen in ons werk kunnen inzetten.”

Science Magazine (vertaald) – U-Today – Mei 2017